MILOS FORMAN

reżyser

data ur.: 18 lutego 1932 r.
kraj: Czechy
miejsce: Čáslav

Jeden z twórców czeskiej szkoły filmowej lat 60., jednej z najciekawszych formacji w europejskim kinie powojennym.

Jeden z mistrzów XX-wiecznego kina urodził się w burzliwych czasach. Kiedy miał 7 lat wybuchła II wojna światowa. Rok później rodzice małego Miloąsa zostali aresztowani. Matka zginęła w 1943 roku w Oświęcimiu, ojciec oskarżony o działalność konspiracyjną, zmarł rok później w Buchenwaldzie. Przyszłego reżysera wychowywali krewni. Oni też posłali go do szkół, a potem na studia w Podebradach, gdzie poznał m.in. Jerzego Skolimowskiego, Vaclava Havla oraz Ivana Passera. Na uczelni w Dejvicach Forman wystawił swój pierwszy tętniący jazzem musical. W słynnej praskiej szkole FAMU uczył się scenopisarstwa, a po jej ukończeniu podjął pracę w telewizji. Tak zarobił na pierwszą kamerę, którą wraz z Miroslavem Ondrickiem, ulubionym odtąd operatorem, zrealizował w 1963 roku średniometrażowy film "Konkurs". Beznamiętna obserwacja niezbyt urodziwych i pozbawionych talentu dziewcząt, marzących o roli w musicalu dała druzgoczący efekt i była jasną parabolą uśpionego w marazmie społeczeństwa komunistycznej Czechosłowacji. Znawcy kina wiedzieli, że narodził się nowy talent. Potwierdziła to w tym samym roku premiera "Czarnego Piotrusia", debiutanckiej pełnometrażowej komedii Formana, która stała się sensacją na festiwalu w Locarno, gdzie zdobyła główną nagrodę.

Forman uważany jest za jednego z twórców czeskiej szkoły filmowej lat 60., jednej z najciekawszych formacji w europejskim kinie powojennym. Należeli do niej poza nim m.in. Jiri Menzel, Ivan Passer i Vera Chytilová, a łączyło ich zainteresowanie współczesnym życiem, częste uciekanie się do formy paradokumentu, ale też sięganie do tradycji rodzimej literatury spod znaku Jaroslava Haąka, Bohumila Hrabala i Josefa Skvorecky'ego. Forman najchętniej portretował młodych ludzi, których pokazywał z sympatią, choć nie bez dystansu, ironii, a nawet groteskowego przerysowania. W komediodramacie "Miłość blondynki" (1965), który uważany jest za jeden z najważniejszych filmów czeskiej Nowej Fali (zdobył nominację do Oscara, Złotego Globu i trafił do konkursu w Wenecji), sportretował środowisko sfeminizowanej fabryki na prowincji, której stęsknione pracownice chorują na melancholię Pani Bovary. Jedna z nich, zagrana przez Hanę Brejchovą Andula, po przypadkowym seksie z knajpianym pianistą wyrusza do Pragi, aby go odnaleźć. Kolejny film zrealizowany w Czechosłowacji, "Pali się, moja panno" (1967), odczytano jako aluzję polityczną, co ściągnęło na Formana kłopoty. Wycofał się jeden z producentów, protestowali strażacy urażeni swoim wizerunkiem w filmie, a krytyka zarzucała reżyserowi cynizm. Za granicą jednak po "Pali się, moja panno" zaczęto Formana porównywać do Chaplina.

Rok później wojska Układu Warszawskiego zaprowadziły w Czechosłowacji nowy porządek, co położyło kres czeskiej szkole filmowej. Forman był wtedy w Paryżu i postanowił nie wracać. Przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, aby tam wyreżyserować poświęcony tamtejszej młodzieży "Odlot" (1971), który w Cannes zdobył wielką nagrodę jury. Na triumf amerykański Forman czekał jeszcze 4 lata. W 1975 roku czeski reżyser przeniósł na ekran powieść Kena Keseya "Lot nad kukułczym gniazdem", czym wywołał niepodzielny zachwyt. Film zdobył 5 Oscarów, 6 nagród BAFTA i 6 Złotych Globów. Forman został okrzyknięty geniuszem, a dla kina narodził się Jack Nicholson. Dzięki powodzeniu "Lotu nad kukułczym gniazdem" Forman mógł spełnić swoje marzenie i zrealizować entuzjastycznie przyjęty przez publiczność musical "Hair" (1979). Krytycy twierdzą, że w "Ragtime" (1981) pokazał gorszą formę, jednak już 3 lata później potwierdził swój wyjątkowy talent "Amadeuszem". Luźno opierając się na biografii Mozarta stworzył uniwersalną opowieść, w której analizował fenomen genialnego artysty, a zarazem infantylnego, niedojrzałego człowieka. Zrealizowany 5 lat później "Valmont" (1989) pozostał w cieniu "Niebezpiecznych związków", olśniewającej adaptacji tej samej powieści Choderlosa de Laclosa, zrealizowanej przez Stephena Frearsa. Interpretację Formana uznano za kontrowersyjną, ponieważ wprowadził do scenariusza kilka odważnych zmian: wszyscy bohaterowie są bardzo młodzi, w finale ginie tylko Valmont, skompromitowana Cecile nie wstępuje do klasztoru, lecz wychodzi za mąż, a pani de Tourvel nie umiera z rozpaczy, ale wraca do męża. Z kolejną produkcją Forman czekał aż 7 lat. Wtedy na ekrany wszedł "Skandalista Larry Flynt" (1996), który wywołał oburzenie już reklamującym film plakatem, na którym Woody Harrelson upozowany na umierającego na krzyżu Chrystusa jest rozpięty na tle kobiecego łona. Ekranizacja biografii słynnego wydawcy "Hustlera", w której Forman zadał pytanie o granice wolności wypowiedzi, zdobyła 2 nominacje do Oscara, 2 Złote Globy i Europejską Nagrodę Filmową. Z biografią kolejnego skandalisty, kontrowersyjnego komika estradowego Andy'ego Kaufmana, którego publiczność "kocha nienawidzić", Czech zmierzył się w "Człowieku z księżyca" (1999). W Kaufmana wcielił się wówczas Jim Carrey, nagrodzony za tę rolę Złotym Globem. Wyróżniony za "Człowieka z księżyca" Srebrnym Niedźwiedziem w Berlinie reżyser z następną premierą czekał kolejne 7 lat. "Duchy Goi" z Javierem Bardemem, Natalie Portman i Stellanem Skarsgårdem są spełnieniem marzenia, które zrodziło się w jego głowie 50 lat wcześniej na studiach w komunistycznej Czechosłowacji.